سیگار کشیدن یکی از شناختهشدهترین عادتهای آسیبزاست. همه میدانیم که خرید سیگار از سوپرمارکت و مصرف آن به ریهها آسیب میزند و خطر ابتلا به انواع سرطان، از سرطان ریه گرفته تا سرطان حفره دهان و زبان، را به شکل چشمگیری افزایش میدهد. اما چیزی که کمتر دربارهاش صحبت میشود، تأثیر عمیق سیگار و خودِ نیکوتین بر مغز است.
مغز، در واقع، یکی از اولین اندامهایی است که نیکوتین به آن میرسد. تنها چند ثانیه بعد از اولین پک سیگار، مجموعهای از واکنشهای شیمیایی در مغز آغاز میشود که میتواند روی خلقوخو، میزان توجه، حافظه و حتی نحوه مقابله با استرس اثر بگذارد. ممکن است این تغییرات در کوتاهمدت برای فرد خوشایند به نظر برسند، اما مصرف طولانیمدت نیکوتین آسیبهای جدی به سیستم عصبی وارد میکند.
نیکوتین چگونه روی مغز اثر میگذارد؟
نیکوتین یک ماده اعتیادآور است؛ درست مانند الکل، ماریجوانا و سایر موادی که میتوانند وابستگی ایجاد کنند. مولکولهای نیکوتین به گیرندههایی در مغز به نام «گیرندههای نیکوتینی استیلکولین» متصل میشوند. این اتفاق خیلی سریع باعث آزاد شدن دوپامین در بخش پاداش مغز میشود و احساس رضایت و لذت ایجاد میکند.
همزمان، میزان نورآدرنالین هم بالا میرود و فرد احساس هوشیاری و برانگیختگی بیشتری میکند. نیکوتین روی انتقالدهندههای عصبی دیگری مانند سروتونین که با خلقوخو ارتباط دارد و گلوتامات که در یادگیری و شکلگیری حافظه نقش مهمی دارد نیز اثر میگذارد.
ترکیب همه این تغییرات باعث میشود مغز خیلی سریع به نیکوتین وابسته شود. به همین دلیل است که ترک کردن سیگار برای بسیاری از افراد ساده نیست.
اثرات کوتاهمدت نیکوتین؛ آرامشی که ممکن است واقعی نباشد
افزایش موقت نورآدرنالین میتواند برای مدت کوتاهی تمرکز و هوشیاری را بیشتر کند. اما احساس آرامشی که بسیاری از افراد بعد از روشن کردن سیگار تجربه میکنند، یک نکته مهم دارد: این آرامش در بسیاری از موارد در واقع نتیجه برطرف شدن علائم اولیه ترک نیکوتین است؛ علائمی که فرد ممکن است حتی متوجه شروع آنها نشده باشد.
افزایش دوپامین هم باعث بهبود موقت خلقوخو و ایجاد حس لذت میشود و همین موضوع یکی از دلایل اصلی ادامه پیدا کردن مصرف سیگار است.
نیکوتین همچنین اشتها را کاهش میدهد، سیستم عصبی سمپاتیک را فعال میکند و ضربان قلب را بالا میبرد. این مجموعه اثرات معمولاً حدود ۲۰ تا ۴۰ دقیقه ادامه دارد. بعد از پایین آمدن سطح نیکوتین در بدن، مغز دوباره به دنبال دریافت دوز بعدی میرود و این چرخه بارها و بارها تکرار میشود.
اثرات بلندمدت؛ وقتی مغز خودش را با نیکوتین تطبیق میدهد
مغز انسان از کودکی تا سالمندی توانایی یادگیری و سازگاری دارد. یکی از پایههای اصلی این توانایی، «انعطافپذیری عصبی» یا نوراپلاستیسیته است؛ یعنی مغز میتواند ارتباطات و مسیرهای عصبی جدید ایجاد کند و خودش را با شرایط تازه تطبیق دهد. مصرف طولانیمدت نیکوتین میتواند این روند را مختل کند.
اعتیاد و تغییر در سیستم پاداش مغز
مغز برای مقابله با ورود مداوم نیکوتین، بهتدریج تعداد گیرندههای نیکوتینی را افزایش میدهد. در نتیجه، فرد برای رسیدن به همان احساس قبلی به مقدار بیشتری نیکوتین و مصرف منظمتر آن نیاز پیدا میکند.
وقتی نیکوتین به بدن نمیرسد، خلقوخو افت میکند، اضطراب و بیقراری بیشتر میشود و لذت بردن از فعالیتهای طبیعی و روزمره هم میتواند کاهش پیدا کند. به زبان ساده، مغز کمکم یاد میگیرد که برای احساس خوب بودن به نیکوتین نیاز دارد.
اختلال حافظه و کاهش تواناییهای شناختی
در افراد سیگاری، کاهش سریعتر ماده خاکستری مغز در مطالعات بالینی گزارش شده است. این تغییرات میتوانند با کاهش حافظه کاری و کندتر شدن پردازش اطلاعات همراه باشند. به همین دلیل، مصرف طولانیمدت سیگار یکی از عوامل خطر مهم برای مشکلات شناختی و بیماریهایی مانند آلزایمر و دمانس عروقی به شمار میآید.
اختلال در گردش خون مغز
نیکوتین و سایر مواد سمی موجود در دود سیگار باعث تنگ شدن عروق و افزایش مزمن فشار خون میشوند. از طرف دیگر، مصرف سیگار میتواند به افزایش کلسترول و تشکیل پلاکهای چربی در دیواره رگها کمک کند. با باریکتر شدن رگها، جریان خون هم مختل میشود و خطر سکته مغزی به شکل قابلتوجهی افزایش پیدا میکند.
نیکوتین چگونه خطر سکته و لخته شدن خون را بیشتر میکند؟
سکته مغزی یا دمانس معمولاً نتیجه یک عامل واحد نیست. گاهی چند عامل خطر در کنار هم قرار میگیرند و اثر یکدیگر را تشدید میکنند. یکی از نمونههای مهم، ترکیب مصرف نیکوتین با داروهای ضدبارداری هورمونی در زنان است. این خطر در افرادی که زمینه ارثی لخته شدن خون، مانند جهش فاکتور V لیدن، دارند میتواند بیشتر هم باشد.
مصرف قرصهای ضدبارداری هورمونی بهتنهایی میتواند خطر سکته را کمی افزایش دهد، اما در صورت همراه شدن با مصرف سیگار، این خطر در برخی شرایط میتواند تا چندین برابر بیشتر شود.
نیکوتین همچنین میتواند سطح کلسترول LDL و اسیدهای چرب آزاد خون را افزایش دهد و روند تصلب شرایین یا همان سخت و تنگ شدن رگها را سرعت ببخشد. در نتیجه، تشکیل پلاکهای چربی در رگهای افراد سیگاری ممکن است در سنین پایینتر هم اتفاق بیفتد.
این موضوع در بیماران مبتلا به سرطان اهمیت بیشتری پیدا میکند، چون بعضی سرطانها بهخودیخود باعث افزایش تمایل خون به لخته شدن میشوند. حالا اگر تنگ شدن عروق، تصلب شرایین و افزایش احتمال تشکیل لخته همزمان اتفاق بیفتند، خطر بروز یک حادثه جدی عروقی در مغز به شکل قابلتوجهی افزایش پیدا میکند.
تله جدید برای مغز جوان؛ کیسههای نیکوتین
در سالهای اخیر، بسیاری از جوانان ۲۰ تا ۳۰ وابستگی شدیدی به نیکوتین پیدا کردهاند. بعضی از آنها به جای سیگار از کیسههای نیکوتین استفاده میکنند، چون تصور میکنند این محصولات به دلیل نداشتن دود تنباکو و قطران، جایگزین سالمتری هستند. اما نداشتن دود به معنی بیضرر بودن نیکوتین نیست.
میزان نیکوتینی که بدن از یک سیگار معمولی جذب میکند حدود ۱ تا ۲ میلیگرم است، در حالی که بعضی از کیسههای نیکوتین با غلظت بالا میتوانند مقدار بسیار بیشتری نیکوتین وارد بدن کنند.
وقتی مقدار زیادی نیکوتین در مدت کوتاهی وارد بدن میشود، گیرندههای مغز با حجم بالایی از این ماده روبهرو میشوند و وابستگی میتواند خیلی سریع شکل بگیرد. به همین دلیل، بعضی جوانان خیلی زود وارد چرخهای میشوند که بیرون آمدن از آن بدون کمک تخصصی برایشان دشوار است؛ حتی اگر بارها برای ترک تلاش کرده باشند.
شایعترین عوارض عصبی و جسمی کیسههای نیکوتین
- سردردهای شدید و حملات میگرنی، که میتواند با تغییر ناگهانی در وضعیت عروق مغزی مرتبط باشد.
- بیقراری، تحریکپذیری، اضطراب و لرزش دستها.
- اختلال خواب و ناتوانی در آرام کردن ذهن، به دلیل تحریک مداوم سیستم عصبی سمپاتیک.
- تپش قلب، اختلالات ریتم قلب و افزایش ناگهانی فشار خون.
- تهوع و سرگیجه.
- آسیب و تحریک موضعی مخاط دهان.
برای حفظ سلامت مغز از همین امروز چه کار کنیم؟
اگر به نیکوتین، چه به شکل سیگار و چه به شکل کیسههای نیکوتین، وابسته هستید و میخواهید از مغز خود در برابر پیری زودرس، مشکلات عروقی و اختلالات شناختی محافظت کنید، چند نکته را جدی بگیرید:
۱. ترک نیکوتین در هر سنی ارزش دارد
مغز توانایی قابلتوجهی برای ترمیم و سازگاری دارد. بعد از قطع مصرف نیکوتین، بهتدریج تعادل طبیعی انتقالدهندههای عصبی بهتر میشود و گردش خون نیز میتواند بهبود پیدا کند. بنابراین هیچوقت برای ترک دیر نیست.
۲. عوامل خطر خود را بهطور منظم بررسی کنید
اگر سیگار میکشید یا از کیسههای نیکوتین استفاده میکنید، فشار خون و سطح کلسترول خود را بهطور منظم بررسی کنید. اگر خانم هستید و از روشهای هورمونی پیشگیری از بارداری استفاده میکنید، در صورت وجود عوامل خطر یا سابقه خانوادگی، درباره احتمال اختلالات انعقادی ارثی با پزشک خود مشورت کنید.
۳. علائم هشدار را جدی بگیرید
فراموشی مکرر، مشکل در تمرکز، سردردهای غیرقابل توضیح، سرگیجه یا افت طولانیمدت خلقوخو علائمی نیستند که بهتر باشد برای مدت طولانی نادیده گرفته شوند. اگر این علائم ادامه دارند، مراجعه به پزشک یا متخصص مغز و اعصاب میتواند به پیدا کردن علت اصلی کمک کند.
در پایان
مغز انسان توانایی شگفتانگیزی برای یادگیری، سازگاری و ایجاد ارتباطات جدید دارد. این همان چیزی است که از آن با عنوان «نوراپلاستیسیته» یا انعطافپذیری عصبی یاد میکنیم. برای اینکه این فرایند به بهترین شکل انجام شود، سلولهای عصبی علاوه بر دریافت مواد مغذی کافی، باید تا حد امکان از موادی که عملکرد طبیعی آنها را مختل میکنند دور باشند.
عوامل مختلفی میتوانند خطر سکته مغزی یا بیماریهای تخریبکننده عصبی مانند دمانس را افزایش دهند. سیگار و نیکوتین از جمله عوامل مهم و قابلکنترل در این میان هستند.
ترک سیگار یکی از معدود عوامل خطری است که خود فرد میتواند بهطور کامل روی آن کنترل داشته باشد. ترک سیگار و نیکوتین فقط به کاهش خطر بیماریهای جدی کمک نمیکند؛ بلکه میتواند کیفیت زندگی را هم به شکل محسوسی بهتر کند.
اگر متوجه فراموشیهای مکرر، کاهش تمرکز یا افت طولانیمدت خلقوخو شدهاید، بهتر است این علائم را نادیده نگیرید. در چنین شرایطی لازم است علل جسمی و عروقی احتمالی، بهموقع بررسی شوند.
