در یک روز گرم تابستانی، وقتی حسابی تشنه شدهاید، بهتر است یک لیوان بزرگ آب بردارید و نوش جان کنید. اگر دهانتان خشک شده یا احساس تشنگی میکنید، ممکن است بدن شما همین حالا هم نشانههایی از کمآبی را نشان دهد.
کمآبی بدن زمانی اتفاق میافتد که بدن بیش از مقدار مایعی که دریافت میکند، آب از دست بدهد و در نتیجه نتواند عملکرد طبیعی خود را بهخوبی ادامه دهد. این وضعیت ممکن است در یک روز بسیار گرم و بهدلیل تعریق زیاد ایجاد شود و حتی در زمستان نیز با آن مواجه شوید. تب، اسهال و استفراغ هم میتوانند باعث از دست رفتن آب بدن شوند. گاهی اوقات هم دلیل سادهتری برای کم آبی بدن وجود دارد و آن هم این است که، آب کافی نمینوشیم یا دارویی مصرف میکنیم که باعث افزایش دفع ادرار میشود.
وقتی بدن آب کافی نداشته باشد، تشنگی اولین واکنش طبیعی آن است. بنابراین بهتر است به محض احساس تشنگی، مایعات بنوشید و ترجیحاً آب باشد. در بیشتر موارد، کمآبی خفیف با افزایش مصرف مایعات برطرف میشود. اما با این حال، تشخیص کمآبی همیشه به این سادگی نیست. ممکن است یک سالمند بهدلیل فراموشی به اندازه کافی آب ننوشد یا یک نوزاد نتواند بگوید تشنه است. به همین دلیل، باید حواسمان به میزان مایعاتی که خودمان و عزیزانمان مصرف میکنیم باشد.
اگر کمآبی بدن متوسط یا شدید باشد، ممکن است فرد به دریافت مایعات وریدی (سرم) در بیمارستان نیاز پیدا کند. کمآبی شدید، اگر درمان نشود، میتواند خطرناک و حتی مرگبار باشد.
آب در بدن چه نقشی دارد؟
تا ۷۸ درصد از بدن انسان را آب تشکیل میدهد. مغز و قلب حدود ۷۳ درصد آب دارند. استخوانها حدود ۳۱ درصد، عضلات و کلیهها ۷۹ درصد و پوست حدود ۶۴ درصد آب دارند. حتی ریهها هم از حدود ۸۳ درصد آب تشکیل شدهاند. آب برای بسیاری از عملکردهای حیاتی بدن ضروری است. از جمله:
- به هضم غذا کمک میکند و به دفع مواد زائد از بدن کمک میکند.
- باعث میشود مفاصل روانتر حرکت کنند، چون آب مانند یک روانکننده عمل میکند.
- برای تولید بزاق ضروری است و بدون آن خوردن و بلع غذا دشوار میشود.
- تعادل مواد شیمیایی بدن را حفظ میکند. مغز هم برای تولید هورمونها و انتقالدهندههای عصبی به آب نیاز دارد.
- به انتقال اکسیژن در سراسر بدن کمک میکند.
- از استخوانها محافظت میکند.
- دمای بدن را تنظیم میکند.
- مانند یک ضربهگیر از مغز و نخاع محافظت میکند و در دوران بارداری، از جنین نیز محافظت میکند.
آب بهخصوص در هوای گرم اهمیت بیشتری پیدا میکند، چون به بدن کمک میکند بیش از حد گرم نشود. هنگام ورزش، عضلات گرمای زیادی تولید میکنند و بدن باید این گرما را دفع کند. یکی از مهمترین راههای خنک شدن بدن، عرق کردن است. وقتی عرق روی پوست تبخیر میشود، با خود گرما را هم از سطح بدن میگیرد و باعث خنک شدن بافتهای زیر پوست میشود. اما تعریق زیاد به این معناست که بدن آب بیشتری از دست میدهد. اگر این آب جبران نشود، میزان مایعات بدن کاهش پیدا میکند و در نتیجه، عملکرد طبیعی بخشهای مختلف بدن تحت تأثیر قرار میگیرد.
علائم کم آبی بدن در بزرگسالان
اگر فکر میکنید خودتان یا فرزندتان دچار کمآبی شدید شدهاید، باید هرچه سریعتر به پزشک یا مراکز درمانی مراجعه کنید. در بزرگسالان، کمآبی بدن ممکن است با علائم زیر همراه باشد:
- سردرد، گیجی و اختلال در هوشیاری
- خستگی و بیحالی
- سرگیجه، ضعف و احساس سبکی سر
- خشکی دهان و گاهی سرفه خشک
- افزایش ضربان قلب همراه با پایین آمدن فشار خون
- کاهش اشتها و گاهی میل شدید به شیرینی
- قرمز یا برافروخته شدن پوست
- ورم کردن پاها
- گرفتگی عضلات
- تحمل نکردن گرما یا احساس لرز
- یبوست
- تیره شدن رنگ ادرار؛ ادرار طبیعی باید رنگی روشن و نسبتاً شفاف داشته باشد
کمآبی بدن معمولاً بهتنهایی باعث تب نمیشود، اما بیماریهایی که با تب همراه هستند، میتوانند همزمان باعث از دست رفتن آب بدن و ایجاد کمآبی شوند. از طرف دیگر، کمآبی میتواند فشار خون را کاهش دهد و در موارد شدید، آن را به سطح خطرناکی برساند. بدن برای جبران این افت فشار تلاش میکند فشار خون را بالا ببرد و گاهی این واکنش میتواند باعث افزایش شدید فشار خون شود.
کمآبی بدن خودش باعث اسهال نمیشود، اما اسهال، بهخصوص اگر شدید باشد، مقدار زیادی از مایعات بدن را از بین میبرد و میتواند به کمآبی منجر شود. کمآبی همچنین ممکن است باعث سردرد، گیجی و احساس ضعف شود و در برخی افراد، سردرد ناشی از کمآبی با تهوع و استفراغ همراه است.
علائم کمآبی شدید در کودکان
علائم کمآبی در کودکان میتواند شامل موارد زیر باشد:
- خشکی زبان و لبها
- گریه کردن بدون اشک
- کمتر از ۶ پوشک خیس در روز برای نوزادان، یا نداشتن پوشک خیس و ادرار نکردن به مدت ۸ ساعت در کودکان نوپا
- فرورفتگی قسمت نرم بالای سر نوزاد
- گود افتادن چشمها
- خشکی و چروک شدن پوست
- تنفس عمیق و سریع
- سرد و لکهلکه شدن دستها و پاها
کم آبی بدن چه عوارضی دارد
هر کسی ممکن است در صورت مصرف نکردن آب و مایعات کافی دچار کمآبی شود، اما نوزادان و کودکان بیشتر در معرض این مشکل قرار دارند. آنها ممکن است نتوانند بهخوبی تشنگی خود را بیان کنند و این موضوع، بهخصوص هنگام بیماری، اهمیت بیشتری پیدا میکند. بنابراین بهتر است در زمان بیماری، میزان مایعاتی را که کودک مصرف میکند با دقت بیشتری زیر نظر داشته باشید.
افراد ۶۵ سال به بالا نیز بیشتر در معرض کمآبی قرار دارند. بدن آنها معمولاً آب کمتری در خود نگه میدارد و ممکن است احساس تشنگی را مانند گذشته بهوضوح متوجه نشوند. اگر از سالمندی، بهخصوص فردی که دچار مشکلات حافظه است، مراقبت میکنید، بهتر است در طول روز مرتب به او مایعات پیشنهاد دهید. حتی اگر فرد به عفونتهایی مانند عفونت ادراری مبتلا باشد و حال مساعدی نداشته باشد، همچنان باید به اندازه کافی مایعات مصرف کند.
اگر خودتان یا فرزندتان علائم کمآبی شدید دارید، باید در اسرع وقت تحت مراقبت پزشکی قرار بگیرید. کمآبی شدید میتواند عوارض جدی ایجاد کند و تعادل الکترولیتهای بدن را به هم بزند. همچنین خطر بیماریهای مرتبط با گرما، از جمله گرمازدگی شدید و گرمازدگی خطرناک (heatstroke) را افزایش میدهد.
کلیهها نیز ممکن است در اثر کمآبی شدید آسیب ببینند و مشکلاتی مانند سنگ کلیه یا حتی نارسایی کلیه ایجاد شود. در موارد بسیار شدید، کمآبی میتواند باعث افت شدید گردش خون و شوک شود و در صورت ادامه پیدا کردن، فرد را به کما ببرد و حتی جان او را به خطر بیندازد.
برای کم آبی بدن چی بخوریم؟
برای رسیدن به پاسخ این سوال که «چه چیزی آب بدن را زیاد میکند؟» لازم است بدانید که آب بهترین و سادهترین انتخاب برای تأمین مایعات بدن است. برای جبران کمآبی بدن، همیشه لازم نیست سراغ روشهای پیچیده بروید. از تغییرات ساده در رژیم غذایی گرفته تا محلولهای خوراکی و درمانهای پزشکی، روشهای مختلفی وجود دارد که میتوانند به تأمین دوباره مایعات بدن کمک کنند.
۱. مصرف غذاهای سرشار از آب
بعضی از مواد غذایی میتوانند بیشتر از چیزی که تصور میکنیم به تأمین آب بدن کمک کنند. برخی میوهها و سبزیجات بیش از ۹۰ درصد آب دارند و در کنار آن، ویتامینها، فیبر و الکترولیتهای مورد نیاز بدن را هم تأمین میکنند. هندوانه با حدود ۹۲ درصد آب و سرشار از لیکوپن، خیار، توتفرنگی و پرتقال بهدلیل داشتن ویتامین C، کاهو و اسفناج و همچنین گوجهفرنگی، کرفس و کدو سبز از گزینههای مناسب هستند. اضافه کردن این مواد غذایی به وعدههای اصلی یا میانوعدهها میتواند به حفظ تعادل مایعات بدن کمک کند.
۲. استفاده از نوشیدنیهای حاوی الکترولیت
نوشیدنیهای حاوی الکترولیت میتوانند به بدن کمک کنند مایعات را بهتر حفظ کند. این نوشیدنیها بیشتر در میان ورزشکاران شناخته شدهاند، اما در زمان بیماری، سفر یا قرار گرفتن طولانیمدت در هوای گرم نیز میتوانند مفید باشند. نوشیدنیهای ورزشی کمقند که حاوی سدیم و پتاسیم هستند، آب نارگیل و پودرها یا قرصهای الکترولیت که در آب حل میشوند، از گزینههای رایج هستند. برای کودکان نیز محلولهای مخصوص جبران آب و املاح مانند پدیالایت (Pedialyte) وجود دارد که باید مطابق توصیه پزشک یا دستور مصرف استفاده شوند.
۳. مصرف کافئین و الکل را محدود کنید
نوشیدنیهای الکلی و برخی نوشیدنیهای حاوی کافئین میتوانند دفع ادرار را افزایش دهند و در بعضی شرایط، کمآبی را تشدید کنند. اگر در حال حاضر دچار کمآبی هستید، بهتر است بهجای تکیه بر قهوه، چای، نوشابه یا الکل، آب و مایعات مناسب مصرف کنید و در خارج از خانه سراغ خرید آب معدنی بروید. در صورت مصرف نوشیدنیهای کافئیندار، نوشیدن آب کافی در طول روز میتواند به تأمین مایعات مورد نیاز بدن کمک کند.
۴. در صورت وجود علائم شدید، از پزشک کمک بگیرید
کمآبی بدن ممکن است در برخی افراد، بهخصوص نوزادان، سالمندان و افراد مبتلا به بیماریهای زمینهای، خیلی سریع جدی شود. علائمی مانند تپش قلب، سرگیجه، خشکی دهان، ضعیف شدن نبض، گود افتادن چشمها، ادرار نکردن به مدت ۸ ساعت یا بیشتر و غش کردن میتوانند نشانه کمآبی شدید باشند. در چنین شرایطی بهتر است منتظر نمانید و هرچه سریعتر مراقبت پزشکی دریافت کنید.
۵. دریافت مایعات از طریق سرم
در موارد کمآبی شدید، ممکن است پزشک تجویز مایعات وریدی یا همان سرم را ضروری بداند. در این روش، مایعات مستقیماً وارد جریان خون میشوند و برای جذب شدن نیازی به عبور از دستگاه گوارش ندارند. بسته به شرایط بیمار، ممکن است سرم حاوی الکترولیتها، گلوکز یا داروهای مورد نیاز باشد. این روش بیشتر در بیمارستانها و مراکز درمانی برای مواردی مانند کمآبی شدید، بعضی مسمومیتهای غذایی شدید یا شرایطی که فرد قادر به نوشیدن مایعات نیست، استفاده میشود.
چقدر آب باید بنوشیم؟
اینکه در روز چقدر باید آب بخوریم؟ برای همه یکسان نیست و به عوامل مختلفی مثل وزن، سن، میزان فعالیت بدنی و آبوهوای محل زندگی بستگی دارد. نوع لباس و شرایط محیطی هم میتواند روی نیاز بدن به مایعات تأثیر بگذارد. افرادی که به بیماریهایی مانند دیابت، بیماریهای قلبی یا فیبروز کیستیک مبتلا هستند، ممکن است نیازهای متفاوتی داشته باشند و لازم باشد در میزان مصرف مایعات دقت بیشتری کنند. توصیه رایج، نوشیدن حدود ۸ لیوان آب در روز است، اما این مقدار برای همه مناسب نیست. بهتر است درباره میزان مناسب مصرف آب با پزشک یا مراقب سلامت خود مشورت کنید.
چطور خودمان و اعضای خانواده را به نوشیدن آب بیشتر عادت دهیم؟
یکی از سادهترین راهها این است که همیشه یک بطری آب همراه خود داشته باشید و آن را مرتب پر کنید. بهجای نوشیدنیهای شیرین، بهخصوص هنگام غذا، آب را انتخاب کنید. اگر طعم آب برایتان جذاب نیست، میتوانید کمی آبلیمو یا لیموترش به آن اضافه کنید. پودرهای طعمدهنده هم میتوانند گزینه دیگری باشند، اما بهتر است میزان قند آنها را بررسی کنید. در کل مصرف آب مهم است و در این مرحله نباید دنبال این باشید که بدانید آب جوشیده بهتر است یا آب تصفیهشده؟
بخشی از آب مورد نیاز بدن را میتوان از غذاها نیز دریافت کرد. سوپها و بسیاری از میوهها و سبزیجات آب زیادی دارند و میتوانند به تأمین مایعات بدن کمک کنند. اگر نوشیدن مقدار زیادی آب در یک نوبت برایتان سخت است، لازم نیست خودتان را مجبور کنید. میتوانید آب را در حجمهای کمتر، اما در فاصلههای مختلف در طول روز بنوشید.
درمان کم ابی بدن بعد از اسهال
محلول خوراکی جبران آب و املاح یا ORS یکی از روشهای مؤثر برای درمان کمآبی، بهخصوص زمانی است که فرد بهدلیل اسهال یا استفراغ مقدار زیادی مایعات از دست داده باشد. این محلول حاوی مقادیر مشخصی از سدیم، پتاسیم و گلوکز است و به جذب سریعتر آب در روده کوچک کمک میکند. ORS بهصورت آماده یا در قالب ساشههای پودری در دسترس است و میتواند برای کودکان و سالمندان، در صورت نیاز و طبق دستور مناسب، گزینه مفیدی باشد.
درمان سریع کم آبی بدن نوزاد
اگر کودک دچار کمآبی شده است، بهتر است دستورالعملهای پزشک یا مراقب سلامت او را درباره تغذیه با دقت دنبال کنید. برای کودکان زیر ۲ سال، نباید بدون توصیه پزشک از داروهای بدون نسخه برای درمان اسهال استفاده کرد. در این شرایط، کودک را به نوشیدن مایعات بدون شکر تشویق کنید، چون نوشابههای شیرین، آبمیوهها و برخی خوراکیهای شیرین میتوانند اسهال را تشدید کنند یا باعث تحریک دستگاه گوارش شوند. اما اگر نوزاد هر یک از نشانههای کمآبی را داشته باشد، بهتر است با پزشک یا مراقب سلامت او تماس بگیرید. افزایش استفراغ یا اسهال، نداشتن پوشک خیس یا ادرار نکردن به مدت ۸ ساعت و بیحالی از علائمی هستند که باید جدی گرفته شوند. اگر نوزاد بیشتر از معمول میخوابد و برخلاف همیشه کمتر بازی میکند یا واکنش نشان میدهد، این موضوع نیز میتواند نشانه کمآبی یا بیماری جدیتر باشد.
اگر کودک شیرخوار است، شیردهی را طبق روال معمول ادامه دهید. محلولهای حاوی الکترولیت نیز در صورت توصیه پزشک میتوانند مفید باشند. بهتر است مقدار مایعات و غذا را بهتدریج افزایش دهید تا بدن کودک فرصت کافی برای جذب آنها داشته باشد.
در صورت وجود تب، میتوان با نظر پزشک از استامینوفن (Tylenol) برای پایین آوردن تب استفاده کرد، اما نباید به کودک آسپرین داد. استراحت کافی هم اهمیت زیادی دارد. در طول دوره بهبودی، وضعیت کودک را زیر نظر داشته باشید و اگر علائم کمآبی شدیدتر شدند یا دوباره برگشتند، حتماً برای دریافت مراقبت پزشکی اقدام کنید.
کلام آخر
کمآبی بدن به معنای از دست دادن بیش از حد مایعات و آب بدن است و میتواند به دلایل مختلفی اتفاق بیفتد. اگر شدید باشد و بهموقع درمان نشود، ممکن است خطرناک شود. احساس تشنگی یکی از نشانههای مهم نیاز بدن به مایعات است، بنابراین بهتر است وقتی تشنه میشوید، نوشیدن آب را به تأخیر نیندازید. در موارد خفیف، ممکن است علائم کمآبی پس از ۵ تا ۱۰ دقیقه از شروع مصرف مایعات رو به بهبود بگذارند.
البته میزان آب مورد نیاز بدن برای همه یکسان نیست و به عواملی مانند سن، وزن، میزان فعالیت و شرایط محیطی بستگی دارد. به همین دلیل، اگر درباره مقدار مناسب مصرف آب برای خودتان یا فرزندتان مطمئن نیستید، بهتر است با پزشک یا مراقب سلامت مشورت کنید.
