بیماری آلزایمر، شایعترین علت زوال عقل، میلیونها نفر را در سراسر دنیا تحت تأثیر قرار داده است و حتی پیشبینی میشود تا چند سال آینده این رقم بیشتر نیز بشود. با توجه به محدود بودن گزینههای درمانی، پیدا کردن راههایی برای پیشگیری یا به تأخیر انداختن کاهش توانایی شناختی، بسیار اهمیت دارد. به همین دلیل، پژوهشگران اکنون توجه بیشتری به عادتهای روزمره مردم از جمله نوشیدنیهای مصرفی دارند، که این نوشیدنیها میتوانند از مغز در برابر برخی خطرات محافظت کنند.
قهوه یکی از پرمصرفترین نوشیدنیها در جهان است و حاوی ترکیبات فعال بیولوژیکی مانند کافئین و پلیفنولها است که میتوان آن را عاملی برای کاهش استرس اکسیداتیو و التهاب و محافظت از مغز دانست. همچنین تاثیر نوشیدن روزانه قهوه روی کبد نیز اثبات شده است. در بسیاری از مطالعات که در گذشته انجام شده، سراغ ارتباط بین قهوه، چای و سلامت شناختی رفتند اما نتایج آنها یکدست نبوده است.
برای پر کردن این خلأها، پژوهشگران دانشگاه هاروارد یک مطالعه بزرگ طراحی کردند و بیش از ۱۳۱ هزار نفر را تا ۴۳ سال دنبال کردند. آنها با انجام چندین ارزیابی رژیم غذایی در طول زمان، عادات غذایی بلندمدت شرکتکنندگان را ثبت کردند. آنها بهطور خاص قهوه کافئیندار، قهوه بدون کافئین و چای را در رژیم غذایی آنها بررسی کردند تا ببینند کدام نوشیدنیها و کدام ترکیبات با سلامت بهتر مغز این افراد مرتبط هستند. نتایج این تحقیق بهتازگی در مجله JAMA منتشر شده است و قرار است آن را در ادامه این مقاله مشاهده کنیم.
بررسی تأثیر نوشیدنیهای کافئیندار بر ریسک زوال عقل و حافظه
پژوهشگران از دادههای دو مطالعه بزرگ در حوزه سلامت استفاده کردند. اولی، مطالعه سلامت پرستاران بود که از سال ۱۹۷۶ شروع شد و زنان پرستار را دنبال میکرد. دومی، مطالعه پیگیری متخصصان سلامت بود که از سال ۱۹۸۶ آغاز شد و مردان شاغل در حرفههای پزشکی را بررسی میکرد. در مجموع، بیش از ۱۳۱ هزار نفر بدون بیماریهایی مثل سرطان، پارکینسون یا زوال عقل در آغاز مطالعه، در این تحقیق حضور داشتند.
شرکتکنندگان هر دو تا چهار سال یک بار، با پرسشنامههای غذایی، عادات خود را گزارش میکردند و مشخص میکردند چقدر قهوه یا چای مصرف میکنند. این بررسیهای مکرر به پژوهشگران اجازه داد تا عادات طولانیمدت آنها را بهتر درک کنند.
مهمترین چیزی که بررسی شد، زوال عقل بود که از طریق سوابق پزشکی و تشخیص پزشکان ثبت شد. علاوه بر این، پژوهشگران کاهش شناختی خوداظهاری (وقتی افراد متوجه تغییرات حافظه و تفکر خود میشوند) و عملکرد شناختی عینی را نیز بررسی کردند. برای دقت بیشتر، عوامل دیگری مثل سن، سیگار، فعالیت بدنی، شاخص توده بدنی، رژیم غذایی، مصرف الکل و سابقه پزشکی هم در تحلیلها لحاظ شد.
قهوه یا چای، کدام نوشیدنی خطر زوال عقل را کاهش میدهد؟
در طول پیگیری تا ۴۳ سال، بیش از ۱۱ هزار مورد زوال عقل ثبت شد. نتایج نشان داد افرادی که قهوه کافئیندار بیشتری مصرف میکردند، ریسک کمتری برای ابتلا به زوال عقل داشتند. کسانی که بیشترین میزان مصرف را داشتند، ۱۸٪ کمتر از کممصرفها در معرض خطر بودند. نوشندگان چای نیز از مزایای مشابهی برخوردار بودند؛ کسانی که بیشترین میزان چای را مصرف میکردند، ۱۴٪ کمتر در معرض زوال عقل قرار داشتند.
یکی از نکات جالب، الگوی «دوز-پاسخ» بود. بیشترین مزایا برای مغز با مصرف متوسط حدود ۲ تا ۳ فنجان قهوه کافئیندار یا ۱ تا ۲ فنجان چای در روز بوده است. مصرف بیشتر از این میزان حتی با بهترین روش دمآوری قهوه، هیچ مزیت مازادی برای مغز نداشته است.
مطالعه نشان داد کسانی که قهوه یا چای کافئیندار مینوشیدند، کمتر متوجه تغییرات در حافظه و تفکر خود میشدند (شاخص کاهش شناختی خوداظهاری). در گروه زنان، مصرف بیشتر قهوه کافئیندار با عملکرد کمی بهتر در تستهای شناختی عینی نیز همراه بود.
نکته جالب این است که قهوه بدون کافئین ارتباطی با کاهش ریسک زوال عقل یا بهبود عملکرد شناختی نداشت؛ این نشان میدهد که خود کافئین احتمالاً نقش اصلی در این اثر محافظتی دارد. این ارتباطها حتی در افرادی که عوامل ژنتیکی ریسک آلزایمر داشتند نیز برقرار بود و در هر دو گروه مطالعه مشابه بود.
محدودیتها و نکات کلیدی مطالعه درباره قهوه و چای
چند نکته مهم را باید در مورد این مطالعه در نظر داشت:
- این مطالعه مشاهدهای است، بنابراین فقط میتواند ارتباطها را نشان دهد و ثابت نمیکند که قهوه یا چای مستقیماً از زوال عقل پیشگیری میکند.
- نوع چای یا روش تهیه قهوه مشخص نبود، که میتواند روی ترکیبات مفید تأثیر بگذارد.
- شرکتکنندگان بیشتر از میان متخصصان سلامت با تبار اروپایی بودند، پس ممکن است نتایج برای همه صادق نباشد.
- امکان علت و معلول معکوس وجود دارد؛ یعنی تغییرات شناختی اولیه ممکن است روی عادات نوشیدنی تأثیر گذاشته باشد، هرچند پژوهشگران تلاش کردند این اثر را کاهش دهند.
توصیههای عملی برای مصرف قهوه و چای و محافظت از مغز
اگر از قبل از دم کردن قهوه و نوشیدن چای بعدازظهر لذت میبرید، این تحقیق دلیلی مطمئن برای ادامه این عادت به شما میدهد. شواهد نشان میدهد که مصرف متوسط و منظم نوشیدنیهای کافئیندار میتواند بخشی از یک سبک زندگی جامع برای محافظت از مغز در طول عمر باشد. اما به این توصیهها در مورد نوشیدن چای و قهوه توجه کنید:
- میزان متوسط را رعایت کنید: حدود ۲–۳ فنجان قهوه کافئیندار یا ۱–۲ فنجان چای در روز.
- میزان کافئین در هر فنجان قهوه مهم است: قهوه بدون کافئین همان اثرات را ندارد.
- چای هم مؤثر است: چه سیاه، چه سبز یا انواع دیگر.
- مراقب افزودنیها باشید: شکر و خامه زیاد را از نوشیدنیهای سرد با قهوه کم کنید تا بیشترین فایده را ببرید.
- سبک زندگی سالم را فراموش نکنید: فعالیت بدنی، خواب کافی، ارتباط اجتماعی و رژیم غذایی متعادل هم اهمیت دارد.
اگر در دسته افرادی که نباید قهوه بخورند قرار میگیرید و به کافئین حساس هستید یا شرایط پزشکی دارید که مصرف آن را محدود میکند، قبل از تغییر عادات، با پزشک مشورت کنید. این مطالعه فقط یک ارتباط را نشان میدهد و تضمینی برای مناسب بودن آن برای همه نیست.
جمعبندی
یک مطالعه بزرگ و طولانیمدت نشان میدهد مصرف متوسط قهوه کافئیندار و بهرهمندی از خواص چای سیاه با کاهش ریسک زوال عقل و عملکرد شناختی کمی بهتر همراه است. این اثر مربوط به کافئین موجود در این نوشیدنیها است، چون قهوه بدون کافئین چنین مزایایی نداشت. این یافتهها نشان میدهد که عادت روزانه نوشیدنیهای کافئیندار میتواند به سلامت مغز کمک کند، به شرطی که همراه با سایر عادتهای سالم سبک زندگی باشد.
