برای افرادی که با دیابت زندگی میکنند، ثبت منظم قند خون و یادداشت کردن وعدههای غذایی، بخش مهمی از برنامه کنترل بیماری است. با ادامه این روند، معمولاً بهخوبی متوجه میشوید که بدن و قند خونتان در برابر غذاها و فعالیت بدنی چه واکنشی نشان میدهد. با این حال، گاهی بدون اینکه تغییری در رژیم غذایی یا سبک زندگیتان ایجاد شده باشد، قند خونتان ناگهان بالا میرود و دلیلش برایتان نامشخص میماند.
واقعیت این است که عواملی وجود دارند که کمتر درباره آنها صحبت میشود، اما میتوانند بهطور پنهانی باعث افزایش قند خون شوند. در ادامه با این دلایل و راهکارهایی برای بازگرداندن قند خون به محدوده طبیعی آشنا میشوید.
۱. بیماری یا استرس
هر زمان که بدن دچار بیماری یا استرس میشود، واکنش طبیعی آن ترشح هورمونهایی مانند کورتیزول است. این هورمون که نقش مهمی در پاسخ بدن به استرس دارد، همراه با سایر مواد التهابی باعث میشود بدن قند بیشتری وارد جریان خون کند.
این اتفاق از دو مسیر رخ میدهد:
- تجزیه گلیکوژن: ذخایر قند موجود در کبد (گلیکوژن) شکسته شده و به گلوکز تبدیل میشوند.
- گلوکونئوژنز: بدن از منابعی غیر از کربوهیدراتها نیز گلوکز جدید تولید میکند.
نتیجه هر دو فرآیند، افزایش قند خون است.
اگر بیمار شدید، بهتر است از قبل برنامه مشخصی برای مدیریت قند خون داشته باشید. قند خونتان را مرتب اندازهگیری کنید تا افزایش ناگهانی آن را زودتر تشخیص دهید. همچنین، همچنان به تغذیه خود و انتخاب رژیمهای غذایی مناسب برای دیابت توجه داشته باشید و غذا برای دیابتیها و نوشیدنیهایی با مقدار متعادل کربوهیدرات مصرف کنید تا قند خون بیشتر بالا نرود.
در این شرایط، نوشیدنیهای شیرین مانند آبمیوه، نوشابه یا قهوههای شیرینشده را با احتیاط مصرف کنید، زیرا میتوانند خیلی سریع قند خون را افزایش دهند. اگر متوجه نوسانات شدید یا غیرعادی قند خون شدید، حتماً با پزشک یا تیم درمانی خود تماس بگیرید.
۲. کمآبی بدن
آب کافی برای عملکرد صحیح تمام اندامهای بدن ضروری است. تنظیم دمای بدن، دفع مواد زائد، هضم غذا، انتقال اکسیژن و حتی رشد و ترمیم سلولها همگی به میزان مناسب آب در بدن وابسته هستند.
وقتی بدن دچار کمآبی میشود، حجم مایعات خون کاهش مییابد و در نتیجه غلظت گلوکز در خون بیشتر میشود. به همین دلیل، قند خون ممکن است بالاتر از حد طبیعی دیده شود.
برای پیشگیری از این وضعیت، نوشیدن آب را به بخشی از برنامه روزانه خود تبدیل کنید. میزان نیاز هر فرد به مایعات متفاوت است، اما یک راه ساده برای بررسی وضعیت بدن، توجه به رنگ ادرار است. اگر ادرار زرد کمرنگ باشد، معمولاً بدن به اندازه کافی آب دریافت کرده است. اما اگر رنگ آن تیرهتر باشد، احتمالاً باید مایعات بیشتری بنوشید.
بهطور کلی، توصیه میشود روزانه به ازای هر کیلوگرم وزن بدن، حدود ۳۰ میلیلیتر مایعات مصرف شود. برای مثال، فردی با وزن حدود ۷۳ کیلوگرم، روزانه تقریباً به ۹ لیوان آب نیاز دارد.
اگر نوشیدن آب را فراموش میکنید، میتوانید برای خود یادآور تنظیم کنید یا با اضافه کردن برشهای لیمو، پرتقال یا چند برگ نعناع، طعم آب را دلپذیرتر کنید. بهترین دمنوشها برای فشار خون بالا، چه گرم و چه سرد، نیز گزینه مناسبی برای تأمین آب بدن هستند.
۳. برخی داروها
طبق مطالعات، بعضی داروها میتوانند یکی از دلایل افزایش قند خون باشند. از جمله این داروها میتوان به کورتونها (استروئیدها)، برخی داروهای تثبیتکننده خلق، استاتینها و داروهای ادرارآور (دیورتیکها) اشاره کرد.
این داروها از راههای مختلف بر قند خون اثر میگذارند. برای مثال:
- دیورتیکها با افزایش دفع ادرار، حجم مایعات خون را کاهش میدهند و در نتیجه غلظت قند خون بیشتر میشود.
- کورتونها ممکن است ترشح انسولین از لوزالمعده را مختل کنند یا اثر انسولین را کاهش دهند و در نتیجه قند خون افزایش پیدا کند.
پزشکان معمولاً هنگام تجویز داروها به این موضوع توجه دارند و در صورت امکان، داروهایی را انتخاب میکنند که اثر کمتری بر قند خون داشته باشند. اگر داروی جدیدی برایتان تجویز شده است، حتماً درباره عوارض احتمالی آن، از جمله تأثیر بر قند خون، از پزشک یا داروساز سؤال کنید و بدانید در چه شرایطی باید با پزشک تماس بگیرید.
۴. تغییرات هورمونی
هورمونهای مختلفی در تنظیم قند خون نقش دارند؛ از جمله گلوکاگون، آمیلین، اپینفرین (آدرنالین)، کورتیزول و هورمون رشد. این هورمونها بر تولید و آزادسازی گلوکز از کبد و همچنین میزان حساسیت بدن به انسولین اثر میگذارند.
در زنان مبتلا به دیابت نوع یک، تغییرات هورمونی در طول چرخه قاعدگی میتواند باعث نوسان قند خون شود. همچنین در دوران بارداری، هورمونهایی که توسط جفت ترشح میشوند، ممکن است موجب افزایش قند خون مادر شوند.
به همین دلیل، بررسی منظم قند خون یکی از بخشهای مهم مراقبتهای دوران بارداری است. اگر کنترل قند خون در این دوران برایتان دشوار است، بهتر است از متخصص تغذیه یا پزشک متخصص کمک بگیرید تا برنامه غذایی مناسبی برایتان تنظیم شود.
۵. کمبود خواب
خواب کافی یکی از نیازهای اساسی بدن است. وقتی خواب باکیفیت و کافی نداشته باشید، عملکرد بسیاری از سیستمهای بدن مختل میشود. یکی از پیامدهای کمخوابی این است که سلولهای بدن نسبت به انسولین حساسیت کمتری پیدا میکنند. در نتیجه، انسولین نمیتواند بهخوبی قند را از خون وارد سلولها کند و قند خون افزایش مییابد.
برای داشتن خواب بهتر، رعایت بهداشت خواب اهمیت زیادی دارد. اگر بیخوابی یا اختلال خواب بهطور مداوم با شما همراه است، بهتر است علت آن توسط پزشک بررسی شود.
چند راهکار ساده برای داشتن خواب بهتر عبارتاند از:
- قبل از خواب زمانی را به آرامش اختصاص دهید.
- اتاق خواب را خنک، تاریک و آرام نگه دارید.
- تلفن همراه، تلویزیون و سایر وسایل دارای نور آبی را از محیط خواب دور کنید.
- درست قبل از خواب غذای سنگین یا نوشیدنی زیاد مصرف نکنید، زیرا ممکن است خواب شبانه را مختل کند.
جمعبندی
اگر گاهی بدون دلیل مشخص قند خونتان بالا میرود، همیشه لازم نیست رژیم غذاییتان را مقصر بدانید. عواملی مانند بیماری، استرس، کمآبی بدن، مصرف برخی داروها، تغییرات هورمونی و حتی کمبود خواب، همگی میتوانند باعث افزایش قند خون شوند.
شناخت این عوامل به شما کمک میکند در صورت بروز چنین شرایطی، سریعتر علت را تشخیص دهید و اقدامات لازم را انجام دهید. همچنین اگر افزایش قند خون شدید، مکرر یا همراه با علائم نگرانکننده باشد، حتماً با پزشک یا تیم درمانی خود مشورت کنید تا از بروز عوارض جدی پیشگیری شود.
